Bloemen in de winter: de Helleborus

Ik ben vandaag op bezoek in plantencentrum het Wilgenbroek in Oostkamp, waarom kom ik nu in putje winter naar een plantencentrum, wel, hier hebben ze ook veel planten die in de winter ook mooi ogen, en er is er eentje bij die mij bijzonder interesseert, namelijk de Helleborus, de kerstroos of de lenteroos. En hier is Simon aan het werk, de Helleborusspecialist. Zeg, euh, Simon, Helleborus … Wat voor een plant is dat nu eigenlijk? Helleborus is echt een winterbloeier die tijdens de maanden januari, februari, een stukje maart ook, zal bloeien in de tuin. Zelfs als het buiten koud is? Als het vriest? Absoluut, het is echt een goeie winterplant, die de vorst wel aan kan. Ah, dan komt al heel vroeg kleur in de tuin dan, dat interesseert mij geweldig, want – uh – ik zie ook heel veel verschillende kleuren. Dat gaat van wit tot geel, tot donkerpaars, zelfs bijna zwart. Helleborus heeft echt een heel mooi kleurenpalet. Zeker deze mooie Orientalissen, van dubbele naar enkele bloemigen, dat is heel mooi als assortiment alvast. En dit kweken jullie allemaal zelf? Ja, dit kweken wij allemaal zelf in onze Helleboruskwekerij. Amai. … Zeg, en er zijn ook gevulde bloemen bij, zie ik. Ja, dus we werken daar echt wel op verder. Dat is een belangrijk thema. Vroeger zag je heel vaak Helleborussen die zo met de bloemhoofdjes naar omlaag hingen. Je moest bijna een spiegel hebben om de bloemetjes te zien maar ik zie dat er meer en meer zijn die de bloempjes opgericht hebben. Wordt daar speciaal naar gekeken? Er wordt daar zeker een stukje naar toe gekeken, maar het is natuurlijk een winterplant en een winterplant zal altijd zien dat hun hoofdjes naar beneden hangen om zichzelf te beschermen tegen het vocht van de regen, zodat ze zelf niet inrotten. Ah ja. Ja, dat begrijp ik maar wat ik ook wel zie in de winter thuis bij mijn eigen […] ik heb daar echt een paar kerstrozen langs een border staan, als het vriest, pfwiet [klanknabootsing], dan gaat dat helemaal plat tegen de grond, hé. Ja, absoluut. De Helleborus is nog zo dom niet. Hij gaat zichzelf eigenlijk gaan beschermen en zorgt ervoor dat hij de sapstroom terug naar de wortelen gaat, om zichzelf te beschermen tegen de vorst. En als dan de vorst gedaan is, dan uh … Als de vorst gedaan is en het zonnetje komt terug buiten, dan gaan de Helleborussen terug heel mooi recht staan. Ja, prachtig. We staan hier bij een hele tafel Oosters Nieskruid, Helleborus orientalis, heel mooie tuinplanten, maar zijn er ook nog andere groepen? Ja, daarvoor neem ik je graag even mee naar de andere tafel om ze daar te kunnen tonen. Ja, oké. Je spreekt dus van verschillende groepen Helleborussen? Niet alleen de orientalis dan? Ja. Neen. Dus kijk Jean, hier komen we bij de nigercor. Dat is ook een heel ander type Helleborus. Hoe noem je dat? Zeg dat nog eens? Helleborus x nigercor. Is een kruising tussen sterni en niger. Een heel mooi, compacte plant. Volle bloei. Vooraan in de border. In de maand februari al volop in de bloei, dat is fantastisch hé. Zeker en vast. Als potplant doet hij het ook goed. Als je hem op je tuintafel zet. Dus hij kan meerdere jaren in een pot blijven, eventueel? Dat kan zeker, absoluut. En wat hebben ze dan nodig? Moet je die dan bijmesten [~ meststof toedienen]? Bijmesten is altijd belangrijk in een pot. Als je planten in een pot zet, is water en meststof zeker belangrijk, op het juiste moment. Hebben ze veel water nodig? Euh, niet zozeer, niet zozeer omdat ze schaduwplanten zijn. Ja. Maar deze kan dus wel wat zonlicht verdragen? Ja, heel zeker. Dat kan je altijd een beetje zien aan het dikkere blad. Deze plant heeft een iets grijzer, ziltiger blad. Ook iets dikker van structuur uiteindelijk. Zo is ‘ie ook wel beter resistent tegen de zon. Hoe lang gaat dit nu bloeien? Ze beginnen eigenlijk, die nigercorsvariëteit beginnen eigenlijk begin januari heel mooi zijn bloemknop aan te maken en gaat dan eigenlijk stilletjes aan gaan bloeien. Het leuke eraan ook is, wanneer deze bloem is uitgebloeid, staat ‘ie ook nog zeer mooi. Periode maart ga je ook nog heel veel Helleborus in bloem zien. Ja. Wat uiteindelijk wel leuk is. Zeg, en dan zie ik ginder ook helemaal groene staan, met kleine bloempjes. Ja. Dat is nog een heel apart soortje [verkleinwoord; ‘kleinere soort/ras’]. Neem ik je graag ook even naar toe. Ja, dat is iets helemaal ander, hé, allemaal dat groen. Ook wel mooi. Groen is ook een kleur, hé. Ja, dat klopt Jean. Dus dit is de Helleborus foetidus. Het Stinkend nieskruid; de Nederlandstalige naam. Iets uniek, iets speciaals. Leeft wel minder lang, maar toch wel iets uniek om in de tuin te hebben alvast. Hij leeft minder lang, maar ik neem aan dat ‘ie zich gaat uitzaaien dan? Ja, zaait zich zeer gemakkelijk uit. Vormt zeer gemakkelijk zaailingen en groeit zo verder. In arme grond? In rijke grond, of …? Terug kalkrijke grond, zoals alle Helleborussen eigenlijk. Alle Helleborussen hebben kalk nodig. En hoe breng je dat dan aan? Ja. Bij de aanplant raden wij aan om wat dolomiet in het plantgat te gaan gebruiken. Ah? Gewoon dolomiet. Ja, dolomiet omdat het uiteindelijk een kalkgesteente is. Maakt je grond ook wel wat luchtiger daardoor, uhm, en zo heeft hij zijn kalk. Ja. En is één toegift van dolomiet genoeg voor het leven? Neen, wij raden dan aan om jaarlijks, in wintertijd, eigenlijk kalk te gaan bij bemesten. Een beetje vreemde naam toch, hé? Stinkend nieskruid maar uh … [ruikt hoorbaar aan de bloem] stinkt helemaal niet. Neen. Het is eigenlijk wel de wortel die wel wat ruikt. Niet de plant op zich. Dus uh, dat is het verschil weliswaar. Maar het is een gemakkelijke tuinplant? Het is een gemakkelijke tuinplant, ja, dat klopt. Ik zou nog ook iets anders willen tonen, Jean, heb je nog even voor me? Ja, ja, ik heb tijd genoeg. Oké, super. Kijk Jean, dit is de Helleborus niger, dus wel gekend als de kerstroos. Prachtige bloei. In deze donkere dagen een lichtpuntje alvast voor op de tafel. Ja, en je zegt kerstroos, wil dat zeggen dat ‘ie met Kerstmis kan bloeien al? Zeker en vast. Daar gaan we heel hard voor, in de veredeling dan toch. Om ervoor te zorgen dat we voor Kerst hele mooie bloei hebben waar de mens veel genot van hebben. Ja, ja, ja. En in ieder geval, een lichtpunt in de winter, maar kan je hem ook in de border zetten achteraf? Als tuinplant iets moeilijker. Ah ja. Maar als potplant doet hij het fantastisch. Dus hij kan ook gewoon op een tafeltje buiten, perfect … Voila, dat is het. Ja, voorbode op de lente, hé. Zeker en vast. (2x) Moh [verbastering van ‘maar’], kijk! Dat is nu nog eens een manier om die bloemen te presenteren zeg! Ja, dat klopt Jean. Die drijven gewoon! Ja, die drijven op zichzelf op het water. Kan je perfect ook thuis in huis doen. Een schaaltje nemen. Mooie bloemen knippen van je Helleborusplant, en die op het water leggen. Zie de combinatie van geel en wit. Is dit ook een plant van eigen kweek, die niger? Ja, is zeker uit onze eigen kweek. Daarvoor verwijs ik je graag door naar onze kwekerij, naar Tom, m’n schoonbroer, die is hoofdveredelaar in ons bedrijf. Het is echt een familiebedrijf, hé? Zeker en vast, pur sang. Ja, Tom, jij bent de kweker eigenlijk van het bedrijf hier, en wat ik hier zie staan, zijn misschien wel een paar honderduizend kleine plantjes. Wanneer zijn die gezaaid? Ja. Deze worden gezaaid in uh, augustus… [twijfelend], uh, in juni, juli. In de zomer eigenlijk? In de zomer. Ja, ja, ja. En wanneer gaan die verpot worden? Die worden, euh, verpot in – vanaf euh, einde van februari, begin maart. Ah ja. En hoe lang duurt het dan eer zo’n zaailing een verkoopbare plant is? Een goed jaar, een jaar en een halve. Niet meer? Dat valt nog mee eigenlijk, als je ziet hoe klein die zijn. Ja, ja, ja. Vroeger was dat twee jaar, en door veredeling hebben we dat nu op één jaar tijd gekregen. Veredelen is wel jullie specialiteit, maar bij ons in de tuin zie ik dat er zaailingen zijn die helemaal niet gelijken op hun ouders, en wie hun ouders zijn, dat weet ik zelfs niet want de bijen en de hommels vliegen van het een naar het ander en dan krijg je de meest gekke combinaties, maar dat moeten jullie natuurlijk vermijden? Ja. Ja. Ja, uh, wij moeten dat vermijden. Wij snijden alle meeldraadjes af, om geen kruisbestuiving te krijgen. Net zoals bij het veredelen van rozen eigenlijk. Inderdaad, ja, dat is identiek hetzelfde. Man wat een werk! Ja, ja. Ja. Allemaal handwerk, inderdaad. Maar sinds kort hebben we de bijtjes die voor ons werken. Ah ja! Oké, dat is biologisch hé! Biologisch, inderdaad. Dat is helemaal met gaas omgeven, waarom is dat? Voor de hommeltjes. Er staan hier drie grote hommelnesten. Met elk een koningin. Dus er wordt niet meer bestoven zoals vroeger met een penseeltje en zo? Nee, dat is verleden tijd. We hebben daar, uh, een jaar of vier geleden mee beginnen testen, en we zagen dat de opbrengst van het zaad veel hoger lag qua bestuiving door de hommels. Hommels zijn slimmer dan mensen, in andere woorden. Ja, ja, ja. Dat is zeker. En ook, een hommel gaat meerdere keren naar dezelfde bloem totdat de nectar eruit is, en dus … ja, inderdaad. Ah, en dan ben je ook zeker dat die zal bestoven zijn uiteraard. Wel Tom, kan je nog eens duidelijk maken hoe dat veredelen precies in zijn werk gaat? Wel, om een voorbeeld te geven, hier zie je een Helleborus die veel bloemen geeft, ja, veel kleinere bloemen. En hier heb je een Helleborus met een grote bloem. En nu gaan we die grote bloem proberen te implementeren in deze groeikrachtige, erg bloemrijke bloem, uh, plant. Veel kleinere bloemen. Ja. Ja, en implementeren, dat wil zeggen dat je deze bloem, of één van deze bloemen gaat bevruchten, of gaat bestuiven – bevruchten is nog iets anders – met het stuifmeel van die grote? Inderdaad. En wat hoop je dan? Een plant met evenveel bloemen zoals er nu zijn, maar met allemaal grote bloemen. En eventueel een groen-rode tint er in. Amai, ja, ik zie hier een schaartje en een pincet. Is dat jouw gereedschap? Ja. Dat is mijn gereedschap, inderdaad, ik zal het eens voortonen. Dus nu ga ik de meeldraadjes weg snijden. Dus je haalt alle mannelijke elementen eruit. … haal ik eruit om zelfbestuiving te voorkomen. Dus die knip ik voorzichtig weg. Ja, dat je de stamper niet raakt. Inderdaad. […] Dat is heel belangrijk. Een beetje precisiewerk. Ja, ja. Snit en naad. Ja.[…] Zo. […] Hier hangt er nog eentje. Voila. Voila, kijk, dat is nu mevrouw de bloem geworden. Met meneer de bloem? Ha, ha. Voila. Dat is nu mevrouw de bloem geworden. En die gaan we nu gaan bestuiven. Ja. Dus nu neem ik het stuifmeel van de grote bloem. Je knipt gewoon de meeldraden … Ik knip gewoon een paar meeldraden, waar er stuifmeel aan hangt, en die zet ik nu op de stamper van de bloeirijke plant. Ziezo. Ja, ik zie het. En dat is het? Ziezo (2x) , en dan komt er daar nog een theezakje over. Om geen bestuiving van externen … Ja, ja, dat de hommels er niet aan kunnen, ha ha! De hommels, de vliegjes … Dus dit is echt een kruising die niet door de hommels is uitgevoerd, maar die je zelf gaat uitvoeren, met de bedoeling om nakomelingen te krijgen die veel bloemen gaan hebben en grote bloemen. Bloemen, ja … Zeg, maar na de bestuiving komt de bevruchting, hé? Die zaadbeginsels zitten daar binnenin eigenlijk. En na de bevruchting wordt er zaad gevormd. Ja. Ja. En dan wordt dat in juni geoogst, dat zaad. En dan ga je zaaien. Hoeveel nakomelingen verwacht je hiervan? Ja. Uh, dat hangt ervan af. Als het een goeie bestuiving is, kan dat tot dertig, vijftig zaden per bloemetje zijn. Is het een moeilijkere bestuiving gaan dat er meestal maar, goh, op zijn max[-imum] tien zaadjes zijn. Och, en dat moet je nog wachten tot het volwassen planten zijn die bloemen dragen. Het resul-, het resultaat zien we pas na drie jaar. Haha, dan kom ik nog eens terug! [lacht] Helleborus kan je dus best planten als ‘ie in bloei staat, dan weet je tenminste wat je van kleur kunt verwachten. En hier vooraan in deze struikenborder is nog een beetje plaats, in de schaduw van de kerselaar, en deze krijgt hier zijn plek. De kweker heeft mij verteld dat je dolomiet kunt gebruiken onderin het plantgat, want Helleborus is een kalkminnaar, en dit is dolomiet – hup – beneden in het plantgat, een beetje vermengen. Al goed dat ik niet met een schop heb zitten steken, want er zit hier een elektrische draad, haha … Ik ga eerst eens passen [in het gat]. Deze plant vind ik zelf heel bijzonder. Je moet eens kijken naar dat bloemetje. Kijk, een hagelwitte bloem met een paars randje op ieder blaadje. En bovendien gevuld, ik vind deze zo mooi, en daarom plant ik hem hier in deze border waar ik vaak langs kom om er telkens weer van te genieten, het is toch mooi he! Die gaat ook hier in, en kijk eens wat ik tevoorschijn tover hier … dit is een vogeltje! En nu ga ik iets doen wat in de Vlaamse kloosters de paters die de kruidentuin beheerden al deden tijdens de middeleeuwen, namelijk onder Helleborus, want die behoren tot geneeskrachtige planten, een dood vogeltje in de grond te steken, want een vogel geeft mest, omdat zijn lichaampje ontbindt, en het geeft kalk, door het gebeente dat erin zit. Ja, het enige wat je moet doen, is een dood vogeltje vinden, en spijtig genoeg, deze groenling heeft zich te pletter gevlogen tegen het raam, ondanks dat er vogelfiguren op gekleefd zitten, een ongeluk is gauw gebeurd, maar het groen van deze vogel gaat terug komen in het groen van deze bladeren van deze plant. En zo is de cirkel al weer rond. Dus een middeleeuwse truc, kijk, hier ga ik hem begraven. Helleborus is ook uitermate geschikt om in een pot te zetten zodat je die al vanaf februari al op je terras kan laten pronken. Dat gaan we doen met deze; dit is een variëteit met bloemen die er vrij hoog uit komen, dus dat is altijd meegenomen. Ja, je moet misschien langs de pot wel een beetje langs alle kanten nijpen om de wortels een beetje los te maken, en een goeie tik langs de onderkant. Moet je kijken hoe deze ontwikkeld is, dat zal een gigantische plant worden. Maar ook hier weer, volgens de regels van de kunst, en het advies van de kweker, goed wat dolomiet … in de pot. Ik plant hem ook niet te hoog, omdat je zeker ook altijd een gietrand moet overhouden, want tijdens het bloeiseizoen zal het niet nodig zijn om veel te gieten, want meestal is het nog nat en fris genoeg buiten, en heb je niet zo veel verdamping, maar daarna in de zomer, kun je de pot best uit de zon zetten, in half schaduw of schaduw, waar ‘ie dan die prachtige bladeren nog de hele zomer lang laat zien, en zo kun je zelf op het kleinste terras op het balkon een plant hebben die het hele jaar door wat te bieden heeft, he. Voila. Natuurlijk, zoals bij elke aanplant moet je goed gieten, niet in het minst als de plant in pot komt, je neemt best een pot met een gat erin, zodat ‘ie goed kan draineren hoewel Helleborus best tegen wat vocht kan, maar toch best draineren onderaan. Je moet ook weten dat deze bloemen de eerste nectarbloemen van het jaar zijn, he, samen met krokussen en cyclamen, is het op deze plant dat de hommels hun nectar komen drinken, mooi toch voor de biodiversiteit in de tuin, plant een Helleborus!